Ραψωδία Χ, σημειώσεις

 

Ραψωδία Χ, στίχοι 247-394

                                                Η μονομαχία Έκτορα και Αχιλλέα

Η ραψωδία Χ περιγράφει τη σύγκρουση των δύο κορυφαίων ηρώων του έπους και  ταυτόχρονα αποτελεί την κορύφωση και το τέλος της αριστείας του Αχιλλέα στην πιο κρίσιμη στιγμή της Ιλιάδας. Επίσης, παρουσιάζει την κυριότερη επώνυμη ανδροκτασία, του Έκτορα, από το χέρι του Αχιλλέα. Η ανδροκτασία του Έκτορα έρχεται  ως συνέπεια της ανδροκτασίας του Πάτροκλου, αποτελεί δηλαδή την τιμωρία του (τίση). Αλλά και ο θάνατος του Έκτορα λειτουργεί ως προάγγελος θανάτου του ίδιου του Αχιλλέα. Κυρίαρχο, λοιπόν, ιδεολογικό στοιχείο της ραψωδίας είναι η τίση.

Η περιγραφή της μονομαχίας περιλαμβάνει τις εξής φάσεις:
α. τυπικός διάλογος των αντιπάλων (στ. 249-272)
β. η κυρίως μονομαχία (στ. 273-336)
γ. καυχησιολογίες του Αχιλλέα και παρακλήσεις του Έκτορα

  

            Πρώτη φάση της μονομαχίας Έκτορα και Αχιλλέα , στίχοι 247-295

Αγώνας λόγων: πριν αρχίσει η μονομαχία ο Έκτορας με ειλικρίνεια παραδέχεται ότι φοβήθηκε και έφυγε όταν τον κυνηγούσε ο Αχιλλέας και με αξιοπρέπεια  προτείνει στον Αχιλλέα να πάρουν όρκο πως ο νικητής θα σεβαστεί το σώμα του ηττημένου και θα το δώσει στους δικούς του να το θάψουν. Ο Έκτορας ξανακερδίζει τη συμπάθεια των ακροατών μέσα από τα ευγενικά του λόγια, αλλά και επειδή γνωρίζουμε ότι το τραγικό του τέλος πλησιάζει. Ο Αχιλλέας, όμως, αρνείται και με το "σχήμα του αδυνάτου" (λεοντάρια κι άνθρωποι ποτέ δεν όμοσαν ειρήνην) προδικάζει  με αλαζονική έπαρση και γεμάτος εκδικητική μανία το θάνατο του Έκτορα παραβαίνοντας τους ηθικούς νόμους. Του ανακοινώνει ότι στο θάνατό του θα συμβάλλει και η Αθηνά (στ. 271-272). Τον εκδικείται όχι μόνο για το θάνατο του Πάτροκλου αλλά κι όλων των Αχαιών, για τους οποίους καθώς φαίνεται ο Αχιλλέας νιώθει τύψεις.

Μονομαχία: μετά των αγώνα λόγων ακολουθεί ο αγώνας με τα κοντάρια (κονταρομαχία). Πρώτος ο Αχιλλέας ρίχνει το κοντάρι του στον Έκτορα αλλά αυτός αποφεύγει το χτύπημα, παίρνει θάρρος και τον ειρωνεύεται για τις μεγαλοστομίες του που στοχεύουν να τον κάνουν να δειλιάσει. Το κοντάρι όμως, ξαναβρίσκεται στα χέρια του Αχιλλέα με θεϊκή παρέμβαση. Ο Έκτορας δε θα το βάλλει στα πόδια, θα μείνει, κι αν ο θεός επιθυμεί το θάνατό του αυτός θα πολεμήσει μέχρι το τέλος υπερασπιζόμενος την πατρίδα του. Ωστόσο, τον προτρέπει να φυλαχτεί από το δικό του χτύπημα εύχεται να τον σκοτώσει (επική ειρωνεία), γνωρίζουμε ποιος τελικά θα σκοτωθεί). Εύστοχη η βολή του Έκτορα αλλά χτυπάει στην ασπίδα και τινάζεται μακριά (η ασπίδα είναι κατασκευασμένη από έναν θεό). Πανικόβλητος ζητάει βοήθεια από τον Διήφοβο  αλλά αυτός δεν ήταν εκεί.
 
 Η στάση και ο ρόλος της Αθηνάς

Ο πρώτος ήρωας της Ιλιάδας κερδίζει την πιο μεγάλη νίκη του με την απροκάλυπτη βοήθεια και το δολερό παιχνίδι της Αθηνάς. Ο Αχιλλέας στο στ. 271 καυχιέται στον Έκτορα για τη νίκη του με το χέρι της Αθηνάς. Για κάθε μεγάλη πράξη απαιτείται συνδυασμός της ανθρώπινης δύναμης και της θεϊκής θέλησης που επικυρώνει και δικαιολογεί το μεγάλο έργο, προστατεύοντας ταυτόχρονα το θνητό από την έπαρση και τη συνακόλουθη τιμωρία. Βλέπουμε κι εδώ ότι οι θεοί και η μοίρα ρυθμίζουν τη ζωή των θνητών αλλά πολλές φορές χωρίς καμία ηθική, χρησιμοποιούν απάτες και εγκαταλείπουν τους θνητούς όποτε θέλουν(ιδεολογικό στοιχείο).

 
Δεύτερη φάση μονομαχίας: γνώση – συνειδητοποίηση απάτης - εγκατάλειψης (στ. 296-366)
 
Ο Έκτορας αποδέχεται τη μοίρα του αδιαμαρτύρητα, χωρίς να καταρρεύσει. Συγκλονισμένος διαπιστώνει ότι η Αθηνά και ο Δίας τον έχουν εγκαταλείψει. Ανακτά το ηρωικό του μεγαλείο, λυτρώνεται από το φόβο και ελεύθερα πλέον βαδίζει στο θάνατο επιδιώκοντας μόνο τη δόξα και την υστεροφημία. Δεν κρίνει τους θεούς αλλά με αξιοπρέπεια και ευσέβεια αποδέχεται τη μοίρα του.
·         Με  περηφάνια και ορμητικότητα αετού (παρομοίωση) επιτίθεται με το ξίφος του. Ο Αχιλλέας επειδή γνωρίζει ότι και η πανοπλία του Έκτορα ήταν άτρωτη (η προηγούμενη δική του) τον βρίσκει σε ακάλυπτο σημείο. Το καλά υπολογισμένο χτύπημα του αντίπαλου κονταριού πετυχαίνει το θανατηφόρο χτύπημα στον τράχηλο. 
·                Ο Αχιλλέας καυχιέται, ικανοποιημένος πλέον για την εκπλήρωση του χρέους του και απειλεί να κατασπαραχθεί το σώμα του Έκτορα (εκδικητικότητα, μίσος), γεγονός που συνθλίβει συναισθηματικά τον Έκτορα.
·                Ο Έκτορας τρομάζει και σπαρακτικά εκλιπαρεί για ταφή προσφέροντας ανταλλάγματα.
·                Ο Αχιλλέας κλιμακώνει την άρνησή του επιδεικνύοντας απάνθρωπη σκληρότητα και αγριότητα. Χάνει τον αυτοέλεγχό του και παραβιάζει τους θεϊκούς νόμους . Απειλεί ότι θα τον αφήσει άταφο να τον κατασπαράξουν τα αγρίμια.
·                Ο Έκτορας με μελαγχολική διάθεση και την προφητική δύναμη του μελλοθάνατου βλέπει το θάνατο του Αχιλλέα από τον Πάρη και τον Απόλλωνα. Ο Αχιλλέας δε θα συμμετάσχει στην άλωση της Τροίας (προσήμανση).
·                Ο Αχιλλέας γνωρίζει ότι είναι ολιγόζωος και τονίζει ότι θα αποδεχθεί το θάνατό του όταν το αποφασίσουν οι θεοί.
 
                      Διασυρμός του Έκτορα και θρίαμβος του Αχιλλέα 367- 394
 
Ο Έκτορας ξεψυχά. Ο Αχιλλέας σκυλεύει τον νεκρό, οι Αχαιοί θαυμάζουν την ομορφιά και την κορμοστασιά του και, τώρα που μπορούν, τον λαβώνουν σαρκάζοντας. Χλευάζουν λέγοντας πόσο μαλακό είναι τώρα το σώμα του νεκρού Έκτορα (πρώτος διασυρμός του νεκρού). Τη σκέψη της άμεσης επίθεσης εναντίον της Τροίας, που απευθύνει ο Αχιλλέας στους Αργίτες στρατηγούς, την παίρνει πίσω και βιάζεται να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του στο νεκρό φίλο που παραμένει άταφος και άκλαυτος. Άλλωστε ξέρει ότι δεν είναι της μοίρας του να πάρει την Τροία∙ σκοτώνοντας τον Έκτορα έχει ήδη μπει στην περιοχή του δικού του θανάτου.
Η κακοποίηση του νεκρού αντιπάλου, αν και συνήθεια των νικητών, είναι τρομακτικά απάνθρωπη. Η αγριότητα του Αχιλλέα είναι υπερβολική, είναι εκδήλωση πόνου και θυμού.
Στη συνέχεια ο Αχιλλέας δένει το νεκρό Έκτορα πίσω από το άρμα του και τον σέρνει γυμνό στα χώματα. Το θέαμα αυτό προκαλεί απέραντο θρήνο στου γονείς του νεκρού και στην Ανδρομάχη, η οποία από τα τείχη αντικρίζει το φριχτό θέαμα.

                                                                    Χαρακτηρισμοί
Έκτορας:
Γενναίος και αποφασιστικός: Παρά τον αρχικό του φόβο, βρίσκει το θάρρος να αντιμετωπίσει τον Αχιλλέα, επιδιώκοντας την υστεροφημία του, δηλαδή να πεθάνει ένδοξα ώστε να τον θυμούνται οι επόμενες γενιές.
Ευγενής και δίκαιος: Προτείνει στον Αχιλλέα μια έντιμη συμφωνία: ο νικητής να σεβαστεί το σώμα του ηττημένου και να το παραδώσει για ταφή.
Ευσεβής: Σέβεται τους θεούς και τους επικαλείται ως μάρτυρες για τη συμφωνία που προτείνει.
Τραγικός ήρωας: Πέφτει θύμα της θεϊκής απάτης και, όταν συνειδητοποιεί ότι οι θεοί τον εγκατέλειψαν, αποδέχεται τη μοίρα του με αξιοπρέπεια, χωρίς να καταρρεύσει.

Αχιλλέας:
Γεμάτος μίσος και εκδικητικότητα: Η οργή του για τον θάνατο του Πάτροκλου τον κάνει σκληρό. Αρνείται κάθε συμφωνία με τον Έκτορα, παρομοιάζοντας τη σχέση τους με την έχθρα ανάμεσα στα λιοντάρια και τους ανθρώπους.
Αλαζόνας: Καυχιέται με έπαρση για τη σίγουρη νίκη του και την υποστήριξη της Αθηνάς, ενώ ειρωνεύεται τον αντίπαλό του.
Σκληρός και απάνθρωπος: Μετά τη νίκη του, επιδεικνύει φοβερή αγριότητα, αρνείται την ταφή στον Έκτορα και κακοποιεί το νεκρό σώμα του, παραβιάζοντας τους ηθικούς νόμους της εποχής.
Πιστός φίλος: Κάθε του πράξη καθορίζεται από τον βαθύ πόνο για τον χαμό του αγαπημένου του φίλου, Πάτροκλου.

Αθηνά:
Δόλια και πανούργα: Χρησιμοποιεί την απάτη για να βοηθήσει τον Αχιλλέα. Μεταμορφώνεται σε Δηίφοβο (αδελφό του Έκτορα) για να παρασύρει τον Έκτορα στη μάχη και να τον παγιδεύσει.
Μεροληπτική: Είναι απόλυτα ταυτισμένη με τα συμφέροντα του Αχιλλέα. Του επιστρέφει το κοντάρι όταν αστοχεί και παρεμβαίνει απροκάλυπτα υπέρ του.
Εκτελεστής της Μοίρας: Η στάση της δεν κρίνεται με ανθρώπινους ηθικούς κανόνες· εκπροσωπεί τη θεϊκή θέληση και επικυρώνει τη νίκη του Αχιλλέα, σύμφωνα με το πεπρωμένο.